De Fondation Custodia

Wortels in Nederland

Stichting Fondation Custodia is in 1947 opgericht door de internationaal bekende verzamelaar en kunstkenner Frits Lugt (1884-1970) en zijn echtgenote Jacoba (To) Lugt-Klever (1888-1969). De Fondation Custodia richt zich in het bijzonder op ‘werken op papier’ en de kunsthistorische inbedding en ontsluiting hiervan. Zo zet zij het werk voort van dit Nederlandse kunstverzamelaarsechtpaar.

‘Neus voor kwaliteit’

Verzamelen en documenteren zat de in Amsterdam geboren Frederik Johannes Lugt (1884-1970) in het bloed. Reeds op achtjarige leeftijd maakte Frits, zoals hij werd genoemd, een serieuze catalogus van zijn verzameling – Museum Lugtius, geopend als de directeur thuis is – die onder meer bestond uit bijzondere schelpen. Vanaf zijn tiende vertoefde hij zo vaak mogelijk in het Rijksmuseum, waar hij de kunstwerken nauwgezet bestudeerde en natekende. Met enige moeite drong hij ook door tot het Prentenkabinet, waar hij met de nodige argwaan door de aanwezige geleerden werd bekeken. De jonge Lugt raakte enthousiast en spendeerde al zijn vrije tijd in de studiezaal. Tot zijn verbazing beschikte men niet over een catalogus van de Nederlandse tekeningen. Zonder schroom toog hij zelf aan het werk; elk blad werd zorgvuldig beschreven, de herkomst uitgezocht, de signatuur nagetekend en van iedere kunstenaar werd een kleine biografie gemaakt. Eind 1899 was hij tot Jordaens gevorderd en had hij 955 tekeningen beschreven.

La biographie de Rembrandt par le jeune Frits Lugt, 1899

Vooral Rembrandt, waaraan in 1898 een grote tentoonstelling was gewijd, fascineerde Lugt. Een jaar later verraste hij familie en vrienden met een complete biografie van Rembrandt, waarin ook de laatste stand van wetenschap was verwerkt. Als illustraties gebruikte hij zijn eigen tekeningen; hij was een veelbelovend tekenaar. De Rembrandt­biografie zou voor een ommekeer in zijn jeugdige leven zorgen.

Via een familielid kreeg Lugt een baan aangeboden bij het toentertijd gerenommeerde Amsterdamse veilinghuis Frederik Muller. Die keuze zou het eind van zijn middelbare schoolopleiding betekenen. Bij Frederik Muller hield Lugt zich vooral bezig met het samenstellen van veilingcatalogi, waardoor zijn talentvolle ‘oog’ werd geoefend en zijn fabelachtige visuele geheugen verrijkt. Kijken, vóóral kijken, vergelijken en daadwerkelijk met kunst bezig zijn, daar ging het om: een betere opleiding bestond er niet. De autodidact Lugt vond dat de liefde voor het kunstwerk voorop diende te staan, niet de historische of kunsthistorische betekenis. Smaak en gevoel waren zijns inziens uiteindelijk bepalender voor het echte kennerschap dan het verstand en een academische studie kunstgeschiedenis. Lugt werd een internationaal erkende expert op het gebied van de Nederlandse en Vlaamse kunst met een ‘neus voor kwaliteit’. De slechte financiële situatie van het veilinghuis na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog noodzaakte Lugt in 1915 te vertrekken. Tijdens zijn verbintenis met Frederik Muller was het hem niet toegestaan privé kunstwerken aan te kopen. Nu kon hij zich richten op het aanleggen van een verzameling.

Le couple Frits Lugt et Jacoba Klever à leur mariage, décembre 1910

Zijn huwelijk met Jacoba Klever (1888-1969) in 1910 had hem in financieel opzicht een zekere onafhankelijkheid gebracht. Zij vormden gedurende bijna zestig jaar een twee-eenheid en de liefde voor de kunst was een gedeelde liefde. Voor zover het drukke gezinsleven het toeliet – het echtpaar Lugt had vijf kinderen – begeleidde mevrouw Lugt haar man op buitenlandse reizen en bezoeken aan veilingen en musea. Bij de opbouw van hun verzameling ging hun aandacht in eerste instantie uit naar tekeningen, prenten en oude boeken, omdat die nog betaalbaar waren. Schilderijen, zeker die van de grote meesters, waren te duur. Lugt leefde in die tijd van adviezen aan andere verzamelaars en van de handel, ook kon hij altijd bij zijn schoonvader terecht. De opbouw van een goede verzameling was niet alleen een kwestie van geld maar had ook veel te maken met connecties en kennis van de kunstmarkt; Lugt was zeer goed ingevoerd. Dit bood hem de mogelijkheid stukken te verwerven die normaal gesproken voor een verzamelaar onbereikbaar waren.

Voor veel verzamelaars, kunsthandelaren en kunsthistorici is de naam Lugt verbonden aan twee onvolprezen naslagwerken die nog steeds als onmisbaar gelden. In 1921 verscheen Les Marques de collections de dessins et d’estampes (Verzamelaarsmerken van tekeningen en prenten); in 1956 gevolgd door een supplement. Dit boek – inmiddels geactualiseerd en online te raadplegen – is een inventarisatie van verzamelaarsmerken en bevat een overstelpende hoeveelheid informatie over de verzamelaars en het wel en wee van hun collecties; alles minutieus beschreven. Een tweede monnikenwerk dat Lugt, met de hulp van assistenten, aanvatte, waren de vier delen van het Répertoire des catalogues de ventes publiques (Inventarislijst van veilingcatalogi), waaraan zijn grote verzameling veilingcatalogi ten grondslag lag. Het eerste deel van dit repertorium, waarin veilingcatalogi van 1600-1825 werden geanalyseerd en beschreven, verscheen in 1938.

Les Marques de collections de dessins & d’estampes, 1921, et son Supplément, 1956

De internationale erkenning voor Lugts kennerschap blijkt uit het feit dat hij werd gevraagd catalogi te maken van de Hollandse en Vlaamse tekeningencollecties van het Louvre, de Bibliothèque Nationale en de Ecole des Beaux-Arts in Parijs.

Oprichting van de Fondation Custodia

Tijdens hun verblijf in de Verenigde Staten, waar de familie Lugt de oorlogsjaren had doorgebracht, waren zij onder de indruk geraakt van het particulier initiatief dat verzamelaars en andere kunstminnenden daar tentoonspreidden. Dit was de impuls achter het besluit om in 1947 hun bezit onder te brengen in een stichting: de Fondation Custodia. Toen pogingen om in Nederland een centrum voor kunst en wetenschap op te richten strandden, besloot het echtpaar Lugt naar Frankrijk te vertrekken, hun tweede vaderland. In Parijs werd een pand aangekocht waarin de Collectie Frits Lugt werd gehuisvest.

In 2010 kwam de biografie van Frits Lugt uit: Frits Lugt 1884 – 1970. Leven voor de kunst, geschreven door J.F. (Freek) Heijbroek, voormalig conservator bij het Rijksmuseum.
(Uitgeverij THOTH, Bussum, ISBN 978 90 6868 551 0)

Il existe un lien qui unit les amateurs d’art de tous les pays, un lien dont les nœuds sont fortifiés par les dispositions communes à tous ceux qui aiment et qui recherchent le beau [“Er is een band die alle kunstliefhebbers ter wereld verenigt, een band versterkt door hetgeen eenieder deelt die van schoonheid houdt en er naar op zoek is”].
Frits Lugt, Maartensdijk juni 1921

Prijzen en onderscheidingen

Frits Lugt est décoré de l’Œillet d’argent par le prince Bernhard des Pays-Bas, 28 juin 1956

Bij Koninklijk Besluit ontvingen de echtgenoten Lugt als allereerste echtpaar beiden een gouden Museummedaille. De heer Lugt kreeg de medaille in 1954, primair voor zijn jarenlange verdiensten voor het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (thans: RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis. Mevrouw Lugt kreeg de medaille in 1956, voor het vele werk dat zij en haar echtgenoot hadden verricht met de Fondation Custodia. In datzelfde jaar, op 28 juni, reikte Prins Bernhard aan Frits Lugt de Zilveren Anjer uit vanwege zijn waardevolle arbeid op kunsthistorisch gebied en de creatie van het – in 2013 opgeheven – Institut Néerlandais dat in Parijs was gevestigd. Van de Rijksuniversiteit Utrecht kreeg Frits Lugt op 25 maart 1960 bovendien de gouden eremedaille uitgereikt ‘als blijk van waardering voor zijn prestaties op het gebied van de kunst’.

De Fondation Custodia – Collectie Frits Lugt

De door de Fondation Custodia beheerde verzameling staat bekend als de Collectie Frits Lugt en is gehuisvest in Parijs. De collectie herbergt een buitengewone verzameling tekeningen, prenten, kunstenaarsbrieven en schilderijen. De collectie is voor het grootste deel bijeengebracht door Frits Lugt, een ‘volmaakte liefhebber’, die als verzamelaar en kunstkenner vooral uitging van gevoel, smaak en liefde voor het kunstwerk.

La Collection Frits Lugt à Paris

De Collectie Frits Lugt is geen museum, maar een studieverzameling die op afspraak kan worden bestudeerd in een intieme sfeer. Er wordt nog altijd aangekocht, gepubliceerd en tentoongesteld: de Collectie Frits Lugt is springlevend. Voor meer informatie verwijzen wij u naar de Franse website.

In het Nederlandse bestuur van de Fondation Custodia is deskundigheid op tal van terreinen gebundeld, waardoor de toekomst van de collectie wordt gewaarborgd. De Fondation Custodia draagt zorg voor het beheer van de Collectie Frits Lugt, het daarmee samenhangende wetenschappelijk onderzoek, het uitgeven van publicaties en de organisatie van tentoonstellingen. Voor de dagelijkse gang van zaken van de Collectie Lugt is door het bestuur een directeur aangesteld, die samen met de wetenschappelijke en administratieve staf verantwoordelijk is voor het daadwerkelijke beheer van de verzameling en de uitvoering van de diverse activiteiten in binnen- en buitenland.

Initiatieven van de Fondation Custodia in Nederland

Naast het beheren, conserveren en uitbreiden van de Collectie Frits Lugt, organiseert of werkt de Fondation Custodia mee aan talloze tentoonstellingen in Frankrijk, Nederland en de rest van de wereld. De Fondation bevordert bovendien wetenschappelijk onderzoek op het gebied van de kunstgeschiedenis en geeft belangwekkende publicaties uit. Verder wordt de ontwikkeling van jonge kunsthistorici gestimuleerd: er is het Jacoba Lugt-Klever Fellowship voor tweejarig onderzoek aan het RKD in Nederland (Den Haag) en, door middel van het Frits en To Lugt Studiefonds, steunt de Fondation Custodia onderwijs- en onderzoeksactiviteiten op haar verzamelgebied (met name werken op papier en verzamelgeschiedenis).

De Fondation Custodia ondersteunt bovendien instellingen als het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis in Den Haag en het Interuniversitaire Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis (NIKI) in Florence. Ook subsidieert zij Nederlandse kunsthistorische publicaties die een raakvlak hebben met de activiteiten van de Fondation Custodia, zoals bijvoorbeeld het tijdschrift Delineavit & Sculpsit dat zich specifiek op de teken- en prentkunst richt, en het tijdschrift Oud Holland dat van de Fondation Custodia een jaarlijkse vertaalsubsidie ontvangt.

Het Nederlandse bestuur van de Fondation Custodia

De Fondation Custodia is een naar Zwitsers recht opgerichte Stiftung. Door de Nederlandse wortels van de Fondation Custodia wordt zij van oudsher bestuurd vanuit Nederland. De bestuursvergaderingen vinden dan ook hoofdzakelijk in Nederland plaats en er wordt in het Nederlands vergaderd. Het merendeel van de bestuurders is Nederlands ingezetene, en, zoals vastgelegd in artikel 4 van de statuten van de Fondation Custodia, heeft het merendeel van de bestuurders de Nederlandse nationaliteit: “De meerderheid van de bestuursleden dient de Nederlandse nationaliteit te hebben./La majorité des membres du conseil doit être de nationalité hollandaise”. Op het bestuurssecretariaat op de Utrechtse Heuvelrug in Doorn werken twee personen die het bestuur bijstaan bij de bestuurstaken. Zowel de Fondation Custodia, als haar Nederlandse steunstichting Stichting Simplicitas, is erkend als culturele Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI).